fbpx

Czy człowiek pierwotny mógł być wege?

Dieta ludzi pierwotnych z epoki kamienia często pojawia się jako wyznacznik różnych współczesnych diet, takich jak dieta paleo czy dieta raw. Część z tych diet zakłada również opcje wegetariańskie i wegańskie. Jednak jak to było naprawdę? Czy człowiek pierwotny mógł być wege?

Różnorodność etniczna i geograficzna

Epoka kamienia to najstarsza i najdłuższa epoka prehistoryczna. Jej początki datowane są na okres ponad 2,6 mln lat temu w Afryce, a niektóre badania zakładają nawet 3,39 mln lat[1]. Od tamtej pory człowiek posługiwał się narzędziami kamiennymi, co pozwoliło na wyznaczenie nowej epoki w rozwoju ludzkości. Równie ważnym wydarzeniem w rozwoju człowieka, a wręcz wydarzeniem umożliwiającym powstanie człowieka współczesnego, jest opanowanie sztuki niecenia ognia[2]. Epoka kamienia sama w sobie jest również podzielona na krótsze okresy, które wyznaczane są kolejnymi zmianami zarówno w klimacie Ziemi, jak i w rozwoju człowieka. Już w XIX w. wydzielano epokę kamienia łupanego (paleolit), epokę kamienia środkową (mezolit) i epokę kamienia gładzonego (neolit)[3]. Podział ten uzupełniono na podstawie odkryć archeologicznych. Obecnie prezentuje się on tak:

1. paleolit (od początku gatunku ludzkiego do końca plejstocenu), w tym:

  • dolny – wczesne hominidy do Homo erectus (od początku człowieka do 300/250 tys. lat temu),
  • środkowy – okres występowania neandertalczyka (od ok. 300/250 tys. do ok. 40 tys. lat temu),
  • górny – pojawienie się człowieka kromaniońskiego (Homo sapiens sapiens; od ok. 40 tys. do 10 tys. lat temu; koniec plejstocenu);

2. epipaleolit – okres przejściowy na terenie Bliskiego Wschodu oraz rejonu śródziemnomorskiego, pomiędzy gospodarką łowiecko-zbieracką a wytwórczą (rolnictwo; od ok. 17 tys. do 10 tys. lat temu);

3. mezolit – dla kultur kontynuujących gospodarkę łowiecko-zbieracką, mających sporadyczny kontakt z ludami prowadzącymi gospodarkę wytwórczą (od ok. 10 tys. lat temu, w niektórych rejonach świata po dziś dzień);

4. neolit – okres gospodarki rolniczo-hodowlanej i ceramiki; dzieli się na:

  • preceramiczny – wczesne społeczeństwa wytwórcze nie znające ceramiki (10 tys. do 8 tys. lat temu; tylko na Bliskim Wschodzie),
  • ceramiczny – pojawienie się ceramiki (w różnych okresach w zależności od rejonu),
  • eneolit – zwany również chalkolitem; pojawienie się miedzi (7,5 tys. do 5,4 tys. lat temu).

Jak widzimy, epoka ta jest zróżnicowana pod różnymi względami. Zarówno w czasie, jak i geograficznie. Wiele ludów, które w tamtym czasie współistniały na Ziemi, rozwijały się w różnym tempie w zależności od warunków, które panowały w ich miejscu przebywania. Dlatego też ich dieta była bardzo zróżnicowana. Całkiem inaczej odżywiał się Homo erectus na terenie Afryki, a inaczej Inuita z terenów podbiegunowych. Dlatego mówienie, że dieta paleo jest dietą człowieka pierwotnego, jest błędne, ponieważ ta dieta tak naprawdę nie miała żadnych ram, w które można ją wpisać.

Osada pierwszych rolników neolitycznych (rekonstrukcja w muzeum Archeologicznym w Biskupinie)

Hominidy z Afryki

Większość wiedzy na temat tego, co znajdowało się na co dzień w jadłospisach praprzodków dzisiejszego człowieka, opiera się na domysłach i interpretacji danych pochodzących z badań antropometrycznych, wykopalisk archeologicznych, znajomości biologii innych ssaków naczelnych oraz cech metabolizmu organizmu współczesnego człowieka[4]. Na przestrzeni milionów lat układ trawienny ludzi przystosował się do spożywania mniejszej ilości pożywienia, za to o większej gęstości energetycznej i odżywczej. Głównym substratem energetycznym dla człowieka są węglowodany przyswajalne. 2,6 mln lat temu pierwsze hominidy zaczęły zmieniać dietę – porzuciły część ogromnej ilości dotychczas spożywanej żywności roślinnej na rzecz pokarmu znacznie gęstszego energetycznie – mięsa, szpiku, organów wewnętrznych[5].

Od padlinożerców do łowców

Źródłem pożywienia hominidów było to, co zdołali upolować oraz zebrać. Ludzie paleolitu polowali początkowo na małą zwierzynę. Z czasem doskonalenie narzędzi i umiejętności dawało im możliwości zdobywania coraz większych zwierząt, aż do olbrzymich prehistorycznych ssaków włącznie. Kamienne narzędzia z niewiele późniejszego okresu nadawały się już do polowania na ogromne prehistoryczne pawiany, tury, a nawet mamuty. Mięso, organy wewnętrzne i inne pokarmy pochodzenia zwierzęcego stanowiły znaczną część diety ówczesnych ludzi. Na początku praludzie nie byli skutecznymi myśliwymi. Podążając za drapieżnikami, takimi jak lwy, żywili się resztkami, które dzikie zwierzęta pozostawiały. Dzięki kamiennym narzędziom byli w stanie rozłupywać kości pozostawionej zwierzyny i zjadać szpik i mózg. Szpik kostny był dla nich źródłem jednonienasyconych kwasów tłuszczowych, natomiast tkanka mózgowa źródłem kwasu dokozaheksaenowego (DHA) z rodziny omega-3, który jest niezbędnym składnikiem błony komórek mózgowych. W żywieniu człowieka prehistorycznego ważnym elementem było to, ile energii musi wydatkować, aby zdobyć pożywienie i czy bilans tego działania będzie korzystny. Kiedy człowiek żywił się padliną, bilans ten pozostawał dodatni. W późniejszym okresie, kiedy ludzie zaczęli polować sami, musieli postarać się o wartościową zdobycz, wybierali więc na swoje ofiary duże zwierzęta. Polowanie na ogromne ssaki było korzystne dla człowieka także z powodu składu ich mięsa – duże zwierzę było zwykle tłustym zwierzęciem. Przykładowo, mięso wiewiórki ważącej 500 g zawiera tylko 5,2% tłuszczu, natomiast mięso wołu piżmowego, ważącego 500 kg, zawierało 73% tłuszczu i 27% białka[6].

Mięsożercy

Fakt, iż przodkowie współczesnego człowieka żywili się w dużym stopniu pokarmem zwierzęcym, wydaje się niezaprzeczalny. Badania antropologiczne prowadzone przy pomocy technik mierzenia stężenia izotopów trwałych w skamieniałych szkieletach hominidów wykazują jednak, że populacje zbieracko-łowieckie jadały także pokaźne ilości pożywienia pochodzenia roślinnego. Wydaje się, że obserwacja ta potwierdza hipotezę, iż polowanie na ogromne zwierzęta nie było dla człowieka paleolitu czynnością codzienną, a także, iż podejmowane próby zdobycia mięsa nie zawsze kończyły się sukcesem. W okresach utrudnionego dostępu do białka zwierzęcego plemiona trudniły się zbieractwem, a w ich jadłospisie pojawiały się dzikie owoce, warzywa, orzechy, grzyby, pędy, korzenie i inne części roślin, które hominidy traktowały jako alternatywne źródło pożywienia[7].

Łowcy i zbieracze na terenie Polski

Zarówno ludy paleolityczne jak i mezolityczne reprezentowały kulturę łowiecko-zbieracką. Oznaczało to, że ich dieta była oparta na produktach, które można było znaleźć w otaczającym ich środowisku. Na tereny północno wschodniej Europy ludzie docierają dopiero po ostatnim zlodowaceniu, tak zwanym północnopolskim. Trwało od 115 tys. lat przed naszą erą do 11,7 tys. lat przed naszą erą[8]. Poprzedził je interglacjał eemski, a po nim nastąpił holocen – interglacjał współczesny. Pod koniec zlodowacenia północnopolskiego (około 22 tys. lat temu) lądolód skandynawski zajmował tereny północnej Polski. Jego zasięg pokrywa się z południową granicą występowania jezior polodowcowych,wyznaczoną przez: Pojezierze Wielkopolskie, Kujawy, Pojezierze Pomorskie i Pojezierze Mazurskie.

Łowcy reniferów

Około 10 tysięcy lat przed naszą erą lądolód zaczyna cofać się na północ, pozostawiając za sobą rwące rzeki powstałe z topniejących lodowców. Rzeki te miały nawet 30 kilometrów szerokości a ich temperatura nie przekraczała 5-6 stopni Celsjusza, ponieważ pod nimi nadal występowała wieczna zmarzlina. Wtedy też zmienia się całkowicie klimat. Pojawia się tajga oraz pierwsza zielona roślinność. Wraz z ocieplaniem się klimatu ludzie ruszają na północ. Na tereny współczesnej Polski docierają tzw. łowcy reniferów. Ich dieta opiera się na tym, co mogą znaleźć wśród nowo powstałej roślinności oraz na mięsie upolowanych zwierząt i złowionych ryb. Głównym składnikiem ich diety jest zatem mięso reniferów i fok, ryby, kłącza i bulwy roślin oraz jagody i orzechy. Pogoda im nie sprzyja, pomimo nagłego ocieplenia klimatu pojawiają się okresy zdecydowanego ochłodzenia. Dlatego też roślinność rozwija się bardzo powoli, przystosowując się do nowego klimatu[9]. Nie mają zatem możliwości wprowadzać do swojej diety przeważającej ilości pożywienia roślinnego. Skupiają się na pozyskiwaniu energii z tłustego mięsa oraz ryb. Bardzo ciekawy jest także fakt, w jaki sposób byli w stanie przechowywać zapasy jedzenia. Jedno z odkryć archeologicznych z terenów Danii to szkielet renifera, wypełniony kamieniami. Jego historia jest bardzo prosta. Łowcy reniferów polowali na nie w momencie, gdy odbywały wiosenne i jesienne migracje w dużych stadach. Wtedy było najłatwiej upolować większą ilość sztuk. Po wstępnym obrobieniu zwierzyny (wyczyszczeniu) do środka wkładano kamienie i wrzucano je w jeziora, przy których budowano tymczasowe osady. Na dnie zbiorników panowała temperatura w okolicy 0 stopni Celsjusza z powodu wiecznej zmarzliny. Dzięki temu mięso mogło przeleżeć tam nawet 6 miesięcy. Odnaleziony szkielet najwyraźniej nie został odnaleziony lub zatapiający go zmienili miejsce bytowania zanim skończyły im się zapasy z poprzedniej sztuki. Z biegiem czasu pojawiała się coraz bujniejsza roślinność, prawdopodobnie wtedy trafiały one w większej ilości do diety łowiecko-zbierackiej jako urozmaicenie sezonowe. Tymczasem na południu Europy zaczyna zmieniać się zarówno sytuacja ludzi, jak i ich dieta.

Rewolucja neolityczna

W czasie gdy na terenie współczesnej Polski pojawiają się pierwsi łowcy i zbieracze, czyli ok. 10 000 lat przed naszą erą, na terenie tzw. Żyznego Półksiężyca[10] zaczyna się rewolucja neolityczna[11]. Ramy czasowe tej rewolucji nie są do końca znane, ponieważ klimat tamtych rejonów pozwalał na samoistny rozwój niektórych roślin. Rewolucja neolityczna jest bowiem przekształceniem się łowców-zbieraczy w pierwszych rolników, którzy zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Rolnicy ci zaczęli, jeszcze jako łowcy-zbieracze, zbierać nasiona dziko występujących zbóż, które z czasem zaczęli sami uprawiać przy coraz bardziej stałych osadach. Zaczynają także zamiast polować na zwierzęta, oswajać je i udomawiać[12].

Rolnictwo i zmiana diety

Pierwsi rolnicy powoli zaczynają przesuwać się na zachód i północ Europy około 4000 lat przed naszą erą. Docierają oni w okolicę Karpat, a następnie przez Bramę Morawską na tereny Polski, gdzie napotykają żyzne ziemie Śląska i Kujaw. Zakładają pierwsze osady, budując Długie Domy. Zmienia się także ich dieta. Ze sobą przyprowadzają udomowione zwierzęta, takie jak kozy i owce. Pierwsi rolnicy swoją dietę opierają na tym co sami produkują, czyli na zbożach i strączkach. Są to: proso, pszenice pierwotne (płaskurka i samopsza), żyto, ciecierzyca czy soczewica. Odżywiają się także mlekiem zwierząt i jego przetworami (pierwsze znaleziska naczyń do wytwarzania sera i resztek sera pochodzą z Kujaw) oraz jagodami i orzechami. Mięso w ich diecie zaczyna stanowić dużo mniejszy procent niż w diecie łowców-zbieraczy. Jednak niesie to ze sobą różne skutki, głównie negatywne. Pierwsi rolnicy w przeciwieństwie do łowców-zbieraczy są permanentnie niedożywieni. Jednak nie chodzi o niedożywienie kaloryczne, a niedożywienie z powodu niedostarczania odpowiedniej ilości mikro- i makroelementów z powodu bardzo monotonnej diety. Są też zdecydowanie niżsi niż łowcy-zbieracze. Pojawiają się wśród nich różne choroby, np. próchnica. Na szkieletach ludzi z tamtego okresu widać również duże zwyrodnienia stawów oraz kręgosłupa, które są wynikiem ciężkiej pracy na roli.

Rekonstrukcja łowców – zbieraczy (Studenci z UAM Poznań w Muzeum Archeologicznym w Biskupinie)

Czy ludzie pierwotni mogliby być wege?

Dyskusja na ten temat może zajmować godziny. Z jednej strony jak najbardziej ludzie epoki kamienia mogliby spożywać posiłki wegańskie i wegetariańskie, jednak nie przetrwaliby na nich zbyt długo. Ich zapotrzebowanie kaloryczne wynosiło około 6000-7000 kcal/dzień. W przypadku łowców reniferów, którzy oprócz mięsa i ryb mieli do dyspozycji kłącza i korzenie krzewów oraz jagody, nie byliby w stanie zaspokoić swoich codziennych potrzeb. Widać to na przykładzie rolników, którzy marginalizowali w swojej diecie mięso, nie mając go czym zastąpić. Stawali się przez to dużo bardziej podatni na różne choroby oraz nie dostarczali sobie odpowiedniej ilości białka, witamin i minerałów. Dlatego też – w odróżnieniu od współczesnych wegan i wegetarian – nie byli w stanie zbilansować swojej diety tak, by mogła opierać się tylko na produktach roślinnych.


[1] Shannon P. McPherron, Zeresenay Alemseged, Curtis W. Marean, Jonathan G. Wynn, Denné Reed, Denis Geraads, René Bobe, Hamdallah A. Béarat. Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia. „Nature”. 466, s. 857–860, 2010.
[2] C. Loren, Dieta Paleo, przetł. Andrzejewska Agnieszka, Wydawnictwo Literackie, 2011.
[3] Encyklopedia historyczna świata. T. I: Prehistoria (pod red. J.K.Kozłowskiego). Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999, s. 28-32.
[4] Cordain L, The Paleo Diet: Lose Weight and Get Healthy by Eating the Foods You Were Designed to Eat. John Wiley & Sons Inc., Hoboken, New Jersey 2002.
[5] Milton K., The Critical Role Played by Animal Source Foods in Human (Homo) Evolution. J Nutr 2003, s. 133.
[6] Cordian L, The Paleo Diet…
[7] Cordain L, Eaton SB, Sebastian A et al.: Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century. Am J Clin Nutr 2005; s. 341-354.
[8] Mike Walker i inni. Formal definition and dating of the GSSP (Global Stratotype Section and Point) for the base of the Holocene using the Greenland NGRIP ice core, and selected auxiliary records. „Journal of Quaternary Science”. 1 (24), 2009, s. 3–17.
[9] Anil K. Gupta i inni Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration, Current Science, Tom 87, Nr. 1, 10 lipca 2004, s. 59.
[10] Żyzny Półksiężyc, inaczej Złoty Róg – pas ziem o większej żyzności, mający kształt wielkiego półksiężyca, ciągnącego się od Egiptu poprzez Palestynę i Syrię po Mezopotamię. Kolebka geograficzna wielkich cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu. Obejmował tereny rozciągające się od Memfis w dolinie Nilu, aż do Ur na południu Mezopotamii, włączając w to tereny Syrii i Kanaanu, stepu pomiędzy łańcuchem górskim Azji Mniejszej i Pustynią Syryjską. W. Tyloch, Bliski Wschód, [w:] Historia starożytna. Red. M. Jaczynowska, wyd. 2. zm., Warszawa: WSiP, 1974, s. 11.
[11] Adam Ziółkowski: Historia Powszechna. Starożytność. Warszawa: PWN, 2009, s. 31.
[12] Witold Hensel, Stanisław Tabaczyński, Rewolucja neolityczna i jej znaczenie dla rozwoju kultury europejskiej. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Ossolineum, 1978.

Nasza misja

V mag to wartościowe treści o diecie roślinnej, zero waste i szeroko pojętym świadomym życiu. Rozmawiamy z inspirującymi osobami i dzielimy swoimi przemyśleniami. Chcemy przekonać Cię, że da się znaleźć złoty środek między codzienną gonitwą a życiem zgodnym z naturą. Poszukajmy go razem!